Edebiyat Metinlerinin Dili Nedir, Tanımı, Özellikleri

Edebiyat Metinlerinin Dili Nedir, Tanımı, Özellikleri




Bu bölüme şunu sorarak başlamak uygun düşebilir: Günlük dilden büsbütün bağımsız


ayrı bir edebiyat dili var mıdır? Bu soru hem zor hem de kolay bir sorudur, dolayısıyla hem


günlük dilden büsbütün bağımsız bir edebiyat dili vardır hem de yoktur. Edebiyat metinlerinin


dilindeki malzeme de günlük dildeki malzemedir. Ancak sorun bu malzemenin seçilip


düzenlenmesindedir.


Dil bir iletişim aracıdır. Ancak edebî metinlerde dil neredeyse bir araç olmaktan çıkarak


bir amaca dönüşür. Elbette edebiyat metni okuru da bir tür iletişimde bulunmaktadır. Fakat bir


edebiyat metni, okur tarafından çözümlenmeyi ve alımlanmayı bekler. Bu çözümleme,


alımlama kolay bir iş değildir. Okurun öncelikle edebiyat metninin şifresini çözebilmek için


hazırlıklı olması gerekir. Üstelik bu tür metinlerde yazar her şeyi dosdoğru söylemez. Okura da


doldurması gereken önemli boşluklar bırakır. fiüphesiz bir metinde okura bırakılan boşluk


çoksa o metnin çözümlenmesi dolayısıyla da alımlanması güçleşir. Ama okura hiçbir boşluk


bırakmayan metnin edebîliği, dolayısıyla iyi bir metin olup olmadığı epeyce tartışılabilir.


Metinlerin üretildiği tarihle, tüketildikleri tarih ayrıysa, okurun karşısına başka sorunlar çıkabilir.


İyi bir okur edebiyat metninde karşılaştığı bütün sorunların üstesinden gelmek için çaba


gösterir.


Temel olarak edebiyat metinlerinin öteki metinlerden ayrıldığını, ayrıştığını bilmek gerekir.


Bu ayrışma üzerine çok tartışılmıştır. Bu konuda birçok farklı sonuca ulaşıldığı hâlde, birtakım


ortak sonuçlara da varıldığı söylenebilir.


İlk olarak, edebî metinlerde eğretilemeli bir dil kullanılır. Ancak eğretilemeler de


dilbilimcilerce ölü eğretilemeler ve canlı eğretilemeler olmak üzere ikiye ayrılır. Ölü


eğretilemeler, bir dilin sözvarlığının bir parçasına dönüşmüş, sıradanlaşmıştır. Dağ başında,


çekmecenin gözünde, testere ağzında Türkçe konuşuru açısından hiçbir yadırgatıcı yan yoktur.


Çünkü bunlar ölü ve sıradan aktarmalardır. Ancak yorgun dağların başında veya Attila İlhan


gibi “tutsak ustura ağzında yaşamaktan” dersek durum değişir. Aslında her iki durumda da


insanla ilgili birtakım özellikler tabiata aktarılmıştır. Ancak birinciler insanda hiçbir farklı


duyguya yol açmazken ikinciler en azından insanı şaşırtıp yadırgatabilir.


Mehmet Kaplan bir yazısında uzun uzun şiir ile matematik arasındaki ilişki üzerinde


durmuş ve bu ilişkiyi anlatmıştır. Belki de onunla aynı dönemlerde genel olarak sanat felsefesi


ve özel olarak da edebiyat felsefesi üzerine kafa yoran Gasset de “günümüzde şiir


eğretilemelerin yüksek cebiridir" (Gasset, 1992, 57) demiştir. Bu cebirdeki eğretilemelerin yeni


ve özgün olması bir metnin değerini yüceltir. Bu tür yeni ve özgün eğretilemelere de canlı


eğretileme denebilir.


Elbette edebî metinlerde çeşitli anlam olaylarından da yararlanılır, edebî sanatlara


başvurulur. Bu tür metinlerde imgeler de olur. Bu metinleri imgesiz düşünmek mümkün


değildir.


Edebiyat metinlerinde sapmalar ve alışılmamış bağdaştırmalar da bulunur. Ancak


bunların da bir işlevi vardır.


Öteki metin türleri gibi edebî metinlerin de anlamı vardır. Ancak her durumda bir edebî


metnin anlamından çok anlamlarından söz edilir. Çok anlamlılık ve çoğul anlam bir edebî


metnin tabiatında vardır: “Edebiyat yapıtlarının anlamı değil, anlamları var. Çünkü; tek tek


yorumların başarısı bu anlamları görünür kılmak..." (Uygur, 1999, 54) Valery bu çerçevede


aşırı yorumu dışlayarak bir metnin her anlamının olmadığını söyler. Bir metnin anlamı


çerçevesinde başka şeyler de söylenebilir:


"Kuşkusuz, metinlerin anlamlarını düzenleyen ve kuramcılar tarafından henüz


saptanmamış pek çok şifre vardır; okurlar bunları sezgisel olarak yakalarlar. Yazar


tarafından kullanılmış olan bütün şifrelerin, böyle sezgi yoluyla bile olsa saptanması


ya da yakalanması gerekmez. Metnin anlamının bir kesiminin yakalanması, pek çok


okur ve eleştirmen için çoğu zaman yeterlidir; üstelik bu kişiler metni yazarın


kullanmamış olduğu şifrelere göre de yorumlayabilir, bu yolla yeni anlamlar


oluşturabilirler. Bu gibi anlamların ve daha başka anlamların geçerliliği ve değeri,


özgül bir söylem durumu içinde tanımlanır apriori belirlenemez." (Onega ve Landa,


2002, 19)


Elbette metni yazarın kullanmamış olduğu şifrelere göre yorumlamak da bir aşırı yorum


olarak değerlendirilebilir. Bir metin bittikten sonra artık yazarın olduğu gibi okurun da olur ve


deyim yerindeyse anonimleşir. Yazarın bu aşamadan sonra okurun anlamlandırma çabalarına


müdahale etmemesi gerekir. Kaldı ki yazarın müdahalesinin anlamı da yoktur. Bunun için (iyi)


bir okuru yazarının metin üzerine düşünceleri pek ilgilendirmez.


Mehmet AYDIN

*